Vaginale oestrogenen in de overgang: waarom ze zo belangrijk zijn
Vaginale droogheid, branderigheid, pijn bij seks of steeds terugkerende blaasontstekingen. Veel vrouwen denken dat dit er nu eenmaal bij hoort als je ouder wordt. Maar dat hoeft niet!
Een behandeling waar ik in mijn spreekkamer regelmatig over vertel, is vaginale oestrogeentherapie. En opvallend genoeg gebruiken maar relatief weinig vrouwen deze behandeling. Naar schatting gebruikt slechts ongeveer 1 op de 10 vrouwen die er baat bij zou kunnen hebben vaginale oestrogenen.
Dat is jammer, want oestrogeen doet veel meer dan alleen invloed hebben op menstruatie en overgangsklachten. Ook de vagina, vulva en urinewegen zijn gevoelig voor oestrogeen.
En juist wanneer het oestrogeenniveau voor, tijdens en na de overgang daalt, kunnen deze weefsels veranderen.
Wat gebeurt er met je vagina tijdens de overgang?
Tijdens de perimenopauze en na de menopauze verandert de hoeveelheid en beschikbaarheid van oestrogeen. Dat heeft niet alleen gevolgen voor bijvoorbeeld je menstruatie, slaap of temperatuurregeling, maar ook voor het weefsel van de vagina, vulva en plasbuis.
De vaginawand kan dunner en minder elastisch worden. Er wordt minder vocht geproduceerd en de doorbloeding en zuurgraad van de vagina veranderen.
Daardoor kunnen klachten ontstaan zoals:
- vaginale droogheid
- een branderig of geïrriteerd gevoel
- jeuk
- sneller verstoringen van je vaginale milieu
- pijn of gevoeligheid bij seks
- kleine scheurtjes na seks
- een veranderd gevoel tijdens seks
- vaker aandrang om te plassen
- terugkerende urineweginfecties
- een gevoel van druk of ongemak in het bekkengebied
Niet iedere vrouw krijgt hier last van. Maar als je deze klachten wel herkent, hoef je ze niet simpelweg te accepteren als onderdeel van ouder worden.
Oestrogeen is belangrijk voor veel meer dan je menstruatie
Oestrogeen heeft in het bekkengebied verschillende functies.
Het helpt onder andere om de vaginawand soepel, elastisch en goed gehydrateerd te houden. Ook ondersteunt het de normale zuurgraad en het microbioom van de vagina.
Dat microbioom bestaat uit allerlei bacteriën en schimmels die samen helpen om de vagina gezond te houden. Wanneer het oestrogeenniveau daalt, verandert ook de vaginale omgeving. Dat kan de gevoeligheid voor infecties beïnvloeden.
Ook de urinewegen zijn gevoelig voor oestrogeen. De blaas en urinebuis hebben eveneens oestrogeenreceptoren. Een daling van oestrogeen kan daarom bijdragen aan klachten zoals urgency, een branderig gevoel bij het plassen of terugkerende urineweginfecties.
Vaginale oestrogenen kunnen bij deze klachten helpen.
Vaginale oestrogenen werken lokaal
Een belangrijk verschil met systemische hormoontherapie, zoals oestrogeengel of een oestrogeenpleister, is dat vaginale oestrogenen voornamelijk lokaal worden toegepast.
Je kunt vaginale oestrogenen krijgen in verschillende vormen, bijvoorbeeld als crème, tablet (of vaginale ring). De behandeling is gericht op het weefsel van de vagina en de omliggende structuren.
Bij lage doseringen is de opname in het bloed doorgaans gering. Het doel is dan ook niet om het oestrogeengehalte in het hele lichaam sterk te verhogen, maar om het lokale weefsel weer te ondersteunen.
Dat maakt vaginale oestrogenen anders dan systemische hormoontherapie.
Niet alleen bij vaginale droogheid
Een veelvoorkomende misvatting is dat vaginale oestrogenen alleen bedoeld zijn als je vagina droog aanvoelt.
Dat is niet zo.
Ze kunnen ook worden overwogen bij klachten van de urinewegen, bijvoorbeeld bij terugkerende urineweginfecties of bepaalde klachten van aandrang en irritatie.
En er is nog een ander belangrijk aspect: seksualiteit.
Wanneer het vaginale weefsel dunner, droger en gevoeliger wordt, kan seks pijnlijk worden. Soms ontstaat daardoor een vicieuze cirkel. Seks doet pijn, waardoor je minder zin krijgt om seks te hebben. Je gaat seks vermijden, waardoor je misschien minder snel ontdekt dat er iets aan de klachten te doen is.
De pijn wordt dan gemakkelijk geïnterpreteerd als een probleem met seksueel verlangen, terwijl de oorzaak ook heel lichamelijk kan zijn.
Daarom is het belangrijk om bij veranderingen in seksualiteit tijdens de overgang niet alleen naar je seksueel verlangen te kijken, maar ook naar alle andere factoren die nodig zijn voor seksueel verlangen.
Kan vaginale oestrogeen ook helpen bij urinewegklachten?
Ja.
Oestrogeen ondersteunt de conditie van de slijmvliezen van de vagina en urinewegen. Daarnaast verandert het de vaginale omgeving, waardoor het voor bepaalde bacteriën moeilijker kan worden om zich te vermenigvuldigen.
Vaginale oestrogenen worden daarom ook gebruikt bij vrouwen die rondom de menopauze regelmatig urineweginfecties hebben.
Onderzoek laat zien dat lokaal vaginaal oestrogeen het risico op urineweginfecties kan verlagen.
Dat betekent niet dat iedere urineweginfectie met oestrogeen voorkomen kan worden. Maar bij vrouwen met terugkerende urineweginfecties rondom of na de menopauze kan het een belangrijke behandeloptie zijn.
Hoe zit het met de bekkenbodem?
De invloed van oestrogeen beperkt zich niet tot de vaginawand.
Ook de weefsels en structuren rondom de vagina en urinewegen veranderen onder invloed van het dalende oestrogeen. De doorbloeding, het bindweefsel en de conditie van het slijmvlies spelen allemaal een rol in de gezondheid van het bekkengebied.
Dat betekent overigens niet dat vaginale oestrogenen een vervanging zijn voor bekkenfysiotherapie. Bij klachten zoals urineverlies, een verzakkingsgevoel of problemen met de bekkenbodem kan een gespecialiseerde bekkenfysiotherapeut juist heel waardevol zijn.
Soms is de beste aanpak een combinatie van behandelingen.
En wat betekent dit voor seks?
Dit vind ik persoonlijk een belangrijk onderdeel van het gesprek.
Na de overgang verandert het lichaam. Dat betekent niet dat seksualiteit moet verdwijnen of dat seks vanzelf pijnlijk moet worden.
Wanneer het vaginale weefsel droger en kwetsbaarder wordt, kan penetratie pijnlijk worden. Ook kan de doorbloeding veranderen en kan seksuele stimulatie anders aanvoelen.
Vaginale oestrogenen kunnen helpen om de conditie van het vaginale weefsel te verbeteren.
Maar seksualiteit is natuurlijk meer dan het vaginale weefsel alleen. Als pijn, minder seksueel verlangen, spanning of veranderingen in de relatie een rol spelen, kan ook seksuologische begeleiding helpen.
Is vaginale oestrogeen veilig?
Voor veel vrouwen is laaggedoseerd vaginaal oestrogeen een veilige behandeling, juist omdat de systemische opname beperkt is. Maar veilig betekent niet dat je het zonder overleg met een arts bij iedereen kunt gebruiken.
Waarom gebruiken zo weinig vrouwen het?
Misschien omdat we nog steeds te weinig praten over wat er gebeurt tijdens de overgang.
Veel vrouwen weten inmiddels dat opvliegers en nachtzweten bij de overgang kunnen horen. Maar vaginale droogheid, pijn bij seks en urinewegklachten worden minder vaak met de overgang in verband gebracht.
Sommige vrouwen denken:
“Ik ben gewoon ouder geworden.”
Of:
“Dan hoort seks blijkbaar pijn te doen.”
Of:
“Ik heb nu eenmaal steeds blaasontstekingen.”
Maar ook deze klachten kunnen onderdeel zijn van de hormonale veranderingen rondom de menopauze.
En daar kunnen we soms iets aan doen.
Wanneer kan vaginale oestrogeen interessant zijn?
Vaginale oestrogenen kunnen bijvoorbeeld worden overwogen wanneer je last hebt van:
- vaginale droogheid of irritatie
- pijn bij penetratie
- terugkerende urineweginfecties
- branderigheid bij het plassen zonder duidelijke infectie
- vaginale kwetsbaarheid of kleine scheurtjes
- klachten rondom de vulva en vagina na de menopauze
- veranderingen in seksualiteit waarbij lichamelijk ongemak een rol speelt
Je hoeft daarbij niet te wachten tot de menstruaties volledig zijn gestopt.
Ook tijdens de perimenopauze kunnen vaginale klachten ontstaan.
Vaginale oestrogenen zijn geen teken dat je “heel veel hormonen” nodig hebt
Dat idee hoor ik soms terug.
Maar een lage dosering vaginaal oestrogeen is iets anders dan systemische hormoontherapie. Het doel is vooral om het lokale weefsel te ondersteunen.
Het is daarom goed om onderscheid te maken tussen verschillende vormen van hormoontherapie. Een vrouw kan bijvoorbeeld wel behoefte hebben aan lokale behandeling van vaginale of urinewegklachten, maar (nog) geen indicatie hebben voor systemische hormoontherapie.
En andersom kan het natuurlijk ook.
De behandeling moet passen bij de klachten en bij de persoon.
Blijf niet rondlopen met klachten waar iets aan te doen is
De overgang gaat over veel meer dan opvliegers.
Ook de gezondheid van je vagina, vulva en urinewegen verandert onder invloed van hormonen. Dat is normaal, maar klachten hoef je niet automatisch te accepteren.
Als seks pijn doet, je vagina voortdurend droog of geïrriteerd aanvoelt of je steeds opnieuw een urineweginfectie krijgt, is het de moeite waard om dit te bespreken.
Vaginale oestrogenen kunnen een relatief eenvoudige behandeling zijn met een groot effect op het dagelijks leven.
Want je vagina en urinewegen mogen dan misschien niet het eerste zijn waar je aan denkt bij de overgang, oestrogeen speelt ook daar een belangrijke beschermende rol.
En misschien is dat wel een van de belangrijkste dingen die we vrouwen nog veel vaker mogen vertellen.